Rasji (rabbijn Salomo, zoon van Isaak), geboren in 1040 in Troyes, in de Champagne, is een van de belangrijkste intellectuele figuren van de middeleeuwen. Na zijn studie in de grote intellectuele centra van het jodendom in Mainz en Worms, in het Rijnland, keerde hij terug naar zijn geboortestad, waar hij een school stichtte die leerlingen uit heel Europa aantrok. Hij werd erkend als de Wijze van zijn generatie en stierf in 1105 in Troyes.
De invloed van Rasji reikt ver buiten de grenzen van zijn tijd. Zijn commentaren op de Bijbel en de Talmoed zorgden voor een revolutie in de studie van de heilige teksten door ze toegankelijker en begrijpelijker te maken. Vanaf de 12e eeuw verspreidden ze zich over de hele joodse wereld en wekten ze ook de belangstelling van christelijke geleerden. In 1475 werd zijn commentaar op de Bijbel het eerste werk dat in het Hebreeuws werd gedrukt.
Het werk van Rasji vormt tevens een uitzonderlijke bron voor inzicht in de middeleeuwse samenleving. In zijn geschriften beschrijft hij het dagelijks leven, de beroepen, de technieken en de gewoonten van zijn tijd. Omdat hij ernaar streefde zijn kennis aan een zo breed mogelijk publiek over te brengen, gebruikte hij meer dan tweeduizend woorden uit het Champenois, waarmee hij een beeld geeft van de geschiedenis van de Franse taal en de regionale culturen.
De school van Rasji en de Tossafisten
De leer van Rasji wordt voortgezet en verder ontwikkeld door zijn volgelingen en nakomelingen, met name zijn kleinzonen Samuel (Rashbam) en Jacob (Rabbenu Tam). Vanaf de 12e eeuw leiden hun werken tot de oprichting van de school van de Tossafisten, een omvangrijke intellectuele beweging die zich uitstrekt van Noord-Frankrijk tot het Rijnland, en vervolgens tot Engeland en Midden-Europa.
De Tossafisten verrijken de methode van Rasji, verspreiden zijn gedachtegoed en produceren teksten die vandaag de dag waardevolle getuigenissen vormen van de intellectuele, culturele en economische uitwisselingen in het middeleeuwse Europa. Hun commentaren begeleiden nog steeds die van Rasji in de traditionele uitgaven van de Talmoed.
Een denker van opmerkelijke moderniteit
Als pedagoog, humanist en man van de dialoog stelt Rasji de overdracht van kennis centraal in zijn werk. In zijn onderwijs staan luisteren, het streven naar gerechtigheid en de vreedzame oplossing van conflicten voorop. Zijn ruimdenkendheid en zijn aandacht voor de betrekkingen tussen de joodse en christelijke gemeenschappen verlenen hem een bijzondere plaats in de Europese geschiedenis.
Bijna duizend jaar na zijn geboorte blijft Rasji een onmisbare referentie in het joodse denken en een belangrijke speler in het Europese culturele erfgoed. Zijn werk blijft onderzoekers, filosofen en lezers over de hele wereld inspireren.
Niet-uitputtende lijst van Tossafisten in Europa
Samuel, zoon van Meir, ook bekend als Rashbam, Ramerupt (Frankrijk), circa 1080-1160
Isaac, zoon van Asher, Speyer (Duitsland), overleden in 1133
Jacob, zoon van Meir, ook bekend als Rabbenu Tam, Ramerupt (Frankrijk), circa 1100-1171
Peter, zoon van Joseph, overleden in 1147
Jacob van Orléans (Frankrijk), overleden in 1189
Efraim, zoon van Isaac, Regensburg (Duitsland), 12e eeuw
Mozes van Kiev (Oekraïne), 12e eeuw
Benjamin van Cambridge (Engeland), ca. 1120–1210
Isaak, zoon van Samuel, ook bekend als Ri ha-Zaken of Ri de Oude, Dampierre (Frankrijk), rond 1115 – overleden na 1184
Elhanan, zoon van Isaak, Dampierre (Frankrijk), overleden in 1184
Isaak, zoon van Abraham, ook bekend als Ritsba, Dampierre (Frankrijk), overleden in 1210
Samson, zoon van Abraham, ook bekend als Rach, Sens (Frankrijk) en Akko (Israël), overleden in 1214
Baruch, zoon van Isaac, overleden in 1211
Juda, zoon van Isaac, ook bekend als Sire Leon van Parijs (Frankrijk) genoemd, 1166-1224
Samuel, zoon van Salomon, ook bekend als Sire Morel, Falaise (Frankrijk), overleden vóór 1247
Mozes, zoon van Jacob, Coucy (Frankrijk), overleden rond 1250
Jesaja van Trani (Italië), overleden rond 1250
Yehiel, zoon van Joseph, Parijs (Frankrijk), overleden in 1260 of 1264
Mozes, zoon van Senior, Évreux (Frankrijk)
Isaak, zoon van Joseph, Corbeil (Frankrijk), overleden in 1280
Peretz, zoon van Elia, Corbeil (Frankrijk), overleden in 1297
Niet-uitputtende lijst van werken waarin naar de responsa van Rasji en de Tossafisten wordt verwezen
Sefer Ra’avan van Eliezer, zoon van Nathan (Duitsland), overleden in 1170
Sefer ha-Makhria en responsa van Jesaja van Trani (Italië), overleden rond 1250
Sefer Shibole ha-Leket van Zedekia, zoon van Abraham Anaw (Italië), midden 13e eeuw
Talmudcommentaren van Moses Nahmanides, Catalonië (Spanje), overleden in 1270
Sefer Or Zarua van Isaac, zoon van Moses Or Zarua (Oostenrijk), overleden rond 1270
Responsa van Meïr, zoon van Baruch van Rothenburg, ook wel Maharam genoemd (Duitsland), overleden in 1293
Responsa van Salomo, zoon van Abraham Adret, ook wel Rashba genoemd, Aragon (Spanje), overleden in 1310
Sefer Arba’ah Turim van Jakob, zoon van Asher, Duitsland en Castilië (Spanje), overleden in 1343
Responsa van Jozef Colon (Italië), 1420-1480
Beit Yosef van Joseph Karo (Ottomaans Rijk), 1488-1575
Yoel HaCohen MILLER, Teshuvot Hakhmei Tsarfat we-Lothir, Wenen, 1881
Israel ELFENBEIN, Responsa Rasji [in het Hebreeuws], New York, Schulsinger Brothers, 1943
Pinchas ROTH en Avraham (Rami) REINER, Responsa van Rabbi Isaac ben Samuel van Dampierre [in het Hebreeuws], Jeruzalem, Magnes Press, 2020
