Rasji van Troyes, een figuur van Europese betekenis

Rasji (rabbijn Salomo, zoon van Isaak), geboren in 1040 in Troyes, in de Champagne, is een van de belangrijkste intellectuele figuren van de middeleeuwen. Na zijn studie in de grote intellectuele centra van het jodendom in Mainz en Worms, in het Rijnland, keerde hij terug naar zijn geboortestad, waar hij een school stichtte die leerlingen uit heel Europa aantrok. Hij werd erkend als de Wijze van zijn generatie en stierf in 1105 in Troyes.

De invloed van Rasji reikt ver buiten de grenzen van zijn tijd. Zijn commentaren op de Bijbel en de Talmoed zorgden voor een revolutie in de studie van de heilige teksten door ze toegankelijker en begrijpelijker te maken. Vanaf de 12e eeuw verspreidden ze zich over de hele joodse wereld en wekten ze ook de belangstelling van christelijke geleerden. In 1475 werd zijn commentaar op de Bijbel het eerste werk dat in het Hebreeuws werd gedrukt.

Het werk van Rasji vormt tevens een uitzonderlijke bron voor inzicht in de middeleeuwse samenleving. In zijn geschriften beschrijft hij het dagelijks leven, de beroepen, de technieken en de gewoonten van zijn tijd. Omdat hij ernaar streefde zijn kennis aan een zo breed mogelijk publiek over te brengen, gebruikte hij meer dan tweeduizend woorden uit het Champenois, waarmee hij een beeld geeft van de geschiedenis van de Franse taal en de regionale culturen.

De school van Rasji en de Tossafisten

De leer van Rasji wordt voortgezet en verder ontwikkeld door zijn volgelingen en nakomelingen, met name zijn kleinzonen Samuel (Rashbam) en Jacob (Rabbenu Tam). Vanaf de 12e eeuw leiden hun werken tot de oprichting van de school van de Tossafisten, een omvangrijke intellectuele beweging die zich uitstrekt van Noord-Frankrijk tot het Rijnland, en vervolgens tot Engeland en Midden-Europa.

De Tossafisten verrijken de methode van Rasji, verspreiden zijn gedachtegoed en produceren teksten die vandaag de dag waardevolle getuigenissen vormen van de intellectuele, culturele en economische uitwisselingen in het middeleeuwse Europa. Hun commentaren begeleiden nog steeds die van Rasji in de traditionele uitgaven van de Talmoed.

Een denker van opmerkelijke moderniteit

Als pedagoog, humanist en man van de dialoog stelt Rasji de overdracht van kennis centraal in zijn werk. In zijn onderwijs staan luisteren, het streven naar gerechtigheid en de vreedzame oplossing van conflicten voorop. Zijn ruimdenkendheid en zijn aandacht voor de betrekkingen tussen de joodse en christelijke gemeenschappen verlenen hem een bijzondere plaats in de Europese geschiedenis.

Bijna duizend jaar na zijn geboorte blijft Rasji een onmisbare referentie in het joodse denken en een belangrijke speler in het Europese culturele erfgoed. Zijn werk blijft onderzoekers, filosofen en lezers over de hele wereld inspireren.

Niet-uitputtende lijst van Tossafisten in Europa

Samuel, zoon van Meir, ook bekend als Rashbam, Ramerupt (Frankrijk), circa 1080-1160

Isaac, zoon van Asher, Speyer (Duitsland), overleden in 1133

Jacob, zoon van Meir, ook bekend als Rabbenu Tam, Ramerupt (Frankrijk), circa 1100-1171

Peter, zoon van Joseph, overleden in 1147

Jacob van Orléans (Frankrijk), overleden in 1189

Efraim, zoon van Isaac, Regensburg (Duitsland), 12e eeuw

Mozes van Kiev (Oekraïne), 12e eeuw

Benjamin van Cambridge (Engeland), ca. 1120–1210

Isaak, zoon van Samuel, ook bekend als Ri ha-Zaken of Ri de Oude, Dampierre (Frankrijk), rond 1115 – overleden na 1184

Elhanan, zoon van Isaak, Dampierre (Frankrijk), overleden in 1184

Isaak, zoon van Abraham, ook bekend als Ritsba, Dampierre (Frankrijk), overleden in 1210

Samson, zoon van Abraham, ook bekend als Rach, Sens (Frankrijk) en Akko (Israël), overleden in 1214

Baruch, zoon van Isaac, overleden in 1211

Juda, zoon van Isaac, ook bekend als Sire Leon van Parijs (Frankrijk) genoemd, 1166-1224

Samuel, zoon van Salomon, ook bekend als Sire Morel, Falaise (Frankrijk), overleden vóór 1247

Mozes, zoon van Jacob, Coucy (Frankrijk), overleden rond 1250

Jesaja van Trani (Italië), overleden rond 1250

Yehiel, zoon van Joseph, Parijs (Frankrijk), overleden in 1260 of 1264

Mozes, zoon van Senior, Évreux (Frankrijk)

Isaak, zoon van Joseph, Corbeil (Frankrijk), overleden in 1280

Peretz, zoon van Elia, Corbeil (Frankrijk), overleden in 1297

Niet-uitputtende lijst van werken waarin naar de responsa van Rasji en de Tossafisten wordt verwezen

Sefer Ra’avan van Eliezer, zoon van Nathan (Duitsland), overleden in 1170

Sefer ha-Makhria en responsa van Jesaja van Trani (Italië), overleden rond 1250

Sefer Shibole ha-Leket van Zedekia, zoon van Abraham Anaw (Italië), midden 13e eeuw

Talmudcommentaren van Moses Nahmanides, Catalonië (Spanje), overleden in 1270

Sefer Or Zarua van Isaac, zoon van Moses Or Zarua (Oostenrijk), overleden rond 1270

Responsa van Meïr, zoon van Baruch van Rothenburg, ook wel Maharam genoemd (Duitsland), overleden in 1293

Responsa van Salomo, zoon van Abraham Adret, ook wel Rashba genoemd, Aragon (Spanje), overleden in 1310

Sefer Arba’ah Turim van Jakob, zoon van Asher, Duitsland en Castilië (Spanje), overleden in 1343

Responsa van Jozef Colon (Italië), 1420-1480

Beit Yosef van Joseph Karo (Ottomaans Rijk), 1488-1575

Yoel HaCohen MILLER, Teshuvot Hakhmei Tsarfat we-Lothir, Wenen, 1881

Israel ELFENBEIN, Responsa Rasji [in het Hebreeuws], New York, Schulsinger Brothers, 1943

Pinchas ROTH en Avraham (Rami) REINER, Responsa van Rabbi Isaac ben Samuel van Dampierre [in het Hebreeuws], Jeruzalem, Magnes Press, 2020